آشنایی با انواع نژادهای لاکپشت؛ خانگی، آبزی ( آموزش نگهداری؛ بیماری‌ها و وسایل مورد نیاز)

واقعیت این است که انتخاب ناآگاهانه یک گونه لاک‌پشت، بدون شناخت نوع، زیستگاه و رژیم غذایی‌اش، می‌تواند به‌سرعت به مشکلات جدی برای حیوان و صاحب آن منجر شود. به همین دلیل، آشنایی با انواع گونه‌ها و اصول نگهداری صحیح از آن‌ها، نخستین و مهم‌ترین قدم برای داشتن سلامت جسمی و افزایش عمر این موجودات است؛ موجوداتی که اگر به‌درستی از آنها مراقبت شود، می‌تواند سال‌ها بخشی از زندگی شما باشد. در راهنمای زیر به معرفی انواع لاکپشت‌های خانگی، آبزی و بومی می‌پردازیم؛ سپس اصول نگهداری و آموزش مراقبت از آنها را مرور خواهیم کرد. 

معرفی انواع لاکپشت همراه با تصویر

لاک‌پشت‌ها از قدیمی‌ترین و شگفت‌انگیزترین خزندگان روی زمین‌اند؛ موجوداتی آرام با زره‌ای سخت که میلیون‌ها سال است تقریباً بدون تغییر زندگی می‌کنند. تنوع آن‌ها فقط به ظاهرشان محدود نمی‌شود، بلکه زیستگاه، شیوه زندگی و حتی نوع تغذیه‌شان هم کاملاً متفاوت است. وقتی از انواع لاک پشت خانگی صحبت می‌شود، معمولاً ترکیبی از لاکپشت خشکی زی و لاکپشت آبی مدنظر است؛ گونه‌هایی که نسبت به شرایط اسارت سازگاری بیشتری دارند. با این حال، انتخاب لاک‌پشت به‌عنوان حیوان خانگی نیازمند شناخت دقیق گونه، طول عمر بالا، هزینه‌های نگهداری و مسئولیت‌پذیری بلندمدت است. بسیاری از مشکلات رایج در نگهداری لاک‌پشت‌ها، ناشی از ناآگاهی نسبت به تفاوت میان انواع لاک پشت خاکی و لاکپشت‌های آبی است؛ تفاوتی که مستقیماً بر تغذیه، محیط زندگی و سلامت آن‌ها تأثیر می‌گذارد.

لاکپشت خشکی زی 

لاکپشت‌های خشکی‌زی که اغلب با نام «لاکپشت خاکی» هم شناخته می‌شوند، گونه‌هایی هستند که زندگی‌شان به‌طور کامل روی خشکی می‌گذرد و وابستگی کمی به آب دارند. این لاک‌پشت‌ها دارای لاکی ضخیم، برآمده و مقاوم هستند که از آن‌ها در برابر شرایط سخت محیطی محافظت می‌کند. پاهای کوتاه و ستونی‌شان برای راه رفتن روی زمین‌های خشک و ناهموار طراحی شده و بیشتر آن‌ها تغذیه‌ای گیاهی دارند. بسیاری از گونه‌های این گروه، مانند لاک‌پشت یونانی (مهمیزدار - Testudo graeca) یا لاک‌پشت روسی (Testudo horsfieldii)، در فهرست انواع لاک پشت خانگی قرار می‌گیرند؛ البته نگهداری از آن‌ها نیازمند فضای مناسب، نور کافی (UVB)، دمای کنترل‌شده (گرم در روز و خنک‌تر در شب) و رژیم غذایی غنی از سبزیجات فیبردار است. این گونه‌ها معمولاً ۵۰ تا ۱۰۰ سال یا بیشتر عمر می‌کنند.

انواع لاکپشت آبزی

در مقابل، لاکپشت آبی یا همان لاک‌پشت‌های آب شیرین، بخش زیادی از عمر خود را در آب می‌گذرانند اما برای استراحت و جذب گرما به خشکی هم نیاز دارند. لاک این لاک‌پشت‌ها صاف‌تر و سبک‌تر است و پاهای پرده‌دارشان شنا کردن را آسان می‌کند. این موجودات معمولاً در آب‌های شیرین (برکه، رودخانه، دریاچه) زندگی می‌کنند. بسیاری از گونه‌های این گروه در دسته انواع لاک پشت خانگی قرار می‌گیرند، زیرا دم آن‌ها نسبت به لاک‌پشت‌های خشکی‌زی بلندتر و مشخص‌تر است؛ ویژگی‌ای که به‌ویژه در سنین جوانی بیشتر دیده می‌شود. لاک‌پشت گوش‌قرمز (Trachemys scripta elegans) از شناخته‌شده‌ترین نمونه‌های لاکپشت آبی و یکی از رایج‌ترین لاک‌پشت‌های خانگی در سراسر جهان (از جمله ایران) است. این لاک‌پشت‌ها بیشتر در آب‌های شیرین و گرم یافت می‌شوند. نگهداری آن‌ها نیاز به آکواریوم بزرگ با بخش خشکی، فیلتر قوی، آب گرم (۲۴-۲۸ درجه) و رژیم غذایی متنوع (گیاهی + پروتئین حیوانی در جوانی) دارد. طول عمر آن‌ها معمولاً ۲۰ تا ۴۰ سال است.

لاکپشت‌های دریایی

لاک‌پشت‌های دریایی از شگفت‌انگیزترین و بزرگ‌ترین گونه‌های لاک‌پشت به شمار می‌روند که بخش عمدهٔ زندگی خود را در اقیانوس‌ها و دریاهای گرم و معتدل جهان سپری می‌کنند. این گروه شامل هفت گونهٔ زنده است و برخلاف لاک‌پشت‌های خشکی‌زی یا خانگی، به‌طور کامل برای زندگی در آب‌های آزاد اقیانوسی سازگار شده‌اند. آن‌ها اندام‌هایی پارویی‌شکل و نیرومند دارند که مانند باله عمل می‌کند و امکان شنا در مسافت‌های بسیار طولانی ـ حتی مهاجرت‌های سالانهٔ چند هزار کیلومتری ـ را فراهم می‌سازد. لاک بیشتر گونه‌ها سخت و شاخی است؛ تنها استثنا، لاک‌پشت چرمی است که لاکی نرم و چرمی دارد. همچنین شکل بدن این لاک‌پشت‌ها هیدرودینامیک بوده و حرکت سریع و کارآمد در آب را ممکن می‌کند.

لاک‌پشت‌های دریایی تقریباً در همهٔ اقیانوس‌های جهان، به‌جز قطب شمال، یافت می‌شوند و برای تخم‌گذاری به سواحل شنی بازمی‌گردند؛ اغلب به همان ساحلی که خود از آن متولد شده‌اند. ماده‌ها معمولاً هر دو تا چهار سال یک‌بار به ساحل می‌آیند، گودال‌هایی در شن حفر می‌کنند و بسته به گونه، بین ۵۰ تا ۲۰۰ تخم می‌گذارند. رژیم غذایی آن‌ها متنوع است؛ برخی گونه‌ها گیاه‌خوار هستند و از جلبک‌ها و علف‌های دریایی تغذیه می‌کنند، برخی گوشت‌خوارند و موجوداتی مانند میگو، خرچنگ و اسفنج دریایی می‌خورند و برخی نیز همه‌چیزخوار محسوب می‌شوند.

از مهم‌ترین گونه‌های لاک‌پشت دریایی می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• لاک‌پشت سبز (Chelonia mydas): یکی از شناخته‌شده‌ترین گونه‌ها با لاکی به رنگ سبز مایل به قهوه‌ای و رژیم غذایی عمدتاً گیاهی، به‌ویژه علف‌های دریایی. این گونه جثه‌ای بزرگ دارد (تا حدود ۱٫۵ متر طول و ۳۰۰ کیلوگرم وزن) و در آب‌های گرمسیری زندگی می‌کند.

• لاک‌پشت چرمی (Dermochelys coriacea): بزرگ‌ترین گونهٔ لاک‌پشت در جهان که طول آن به حدود ۲ متر و وزنش به بیش از ۹۰۰ کیلوگرم می‌رسد. این گونه لاکی نرم و چرمی دارد، در اقیانوس‌های آزاد زندگی می‌کند و قادر به انجام عمیق‌ترین غواصی‌ها در میان لاک‌پشت‌هاست.

• لاک‌پشت پوزه‌ عقابی (Eretmochelys imbricata): دارای منقاری نوک‌تیز شبیه عقاب و لاکی زیبا و رنگارنگ که در گذشته برای ساخت جواهرات مورد استفاده قرار می‌گرفت. این گونه بیشتر از اسفنج‌های دریایی تغذیه می‌کند و زیستگاه اصلی آن صخره‌های مرجانی است.

• لاک‌پشت سرخ یا لاگرهد (Caretta caretta): با سری بزرگ و نیرومند که امکان تغذیه از سخت‌پوستانی مانند خرچنگ و صدف را فراهم می‌کند. این گونه به مهاجرت‌های طولانی خود شهرت دارد.

لاکپشت تاجدار (Testudinidae)

لاک‌پشت تاجدارها، از بزرگترین و پرطرفدارترین انواع لاک‌پشت‌ها هستند. آنها به دلیل اندازه بزرگ (در گونه‌های غول‌پیکر)، قدرت زندگی طولانی و ظاهر جذاب، مورد علاقه بسیاری از علاقه‌مندان به لاک‌پشت‌ها قرار می‌گیرند. لاک‌پشت تاجدارها معمولاً تا ۱۵۰ سال یا بیشتر عمر می‌کنند (رکورد شناخته‌شده حدود ۱۹۳ سال برای لاک‌پشت غول‌پیکر سیشل Jonathan در سال ۲۰۲۶). آنها بدنی قوی و پوستی سخت دارند و می‌توانند در مناطق گرمسیری و نیمه‌خشک زندگی کنند. این خانواده شامل لاک‌پشت‌های خشکی‌زی واقعی مثل گونه‌های غول‌پیکر آلدابرا و گالاپاگوس است که لاک ضخیم و برآمده دارند و تغذیه گیاهی کامل.

لاکپشت صخره ای (Geoemydidae)

لاک‌پشت‌های صخره‌ای معمولاً در مناطق آسیایی و آفریقایی پراکندگی دارند. این لاک‌پشت‌ها دارای لاکی سخت و معمولی هستند و اغلب به‌صورت نیمه‌آبزی یا آبزی زندگی می‌کنند؛ زیستگاه آن‌ها بیشتر رودخانه‌ها، برکه‌ها و نواحی مرطوب است. بیشترین تنوع این گروه در مناطق گرم و مرطوب آسیا دیده می‌شود و برخی گونه‌ها، مانند لاک‌پشت‌های برگ یا لاک‌پشت‌های جعبه‌ای آسیایی (Box Turtle)، توانایی پنهان شدن در محیط‌های سنگی یا تپه‌ای را دارند. پوست این لاک‌پشت‌ها متخلخل یا سبک نیست و لاک آن‌ها ساختاری شاخی و مقاوم دارد. رژیم غذایی‌شان نیز اغلب ترکیبی است و شامل مواد گیاهی و در برخی موارد جانوران کوچک می‌شود.

لاک پشت سیاه

لاک‌پشت‌های سیاه در آب‌های شیرین و نیمه‌شیرین زندگی می‌کنند. این لاک‌پشت‌ها پوستی چرمی و نرم دارند که به‌صورت لاکی انعطاف‌پذیر شکل گرفته و در بخش مرکزی بدن حالتی نرم و نسبتاً متخلخل دارد؛ به همین دلیل به آن‌ها «لاک‌نرم» یا Softshell گفته می‌شود. لاک‌پشت‌های سیاه حرکاتی سریع و چابک دارند و به‌خوبی برای زیست در محیط‌های آبی سازگار شده‌اند؛ به‌گونه‌ای که اغلب در رودخانه‌ها و دریاچه‌ها دیده می‌شوند. 

این گروه جزو لاک‌پشت‌های کاملاً آبزی به شمار می‌روند و برخلاف بسیاری از گونه‌ها، لاک شاخی و سخت معمولی ندارند. ساختار بدن آن‌ها برای شنا و پنهان شدن در بستر آب تکامل یافته است و رژیم غذایی‌شان عمدتاً گوشت‌خوار یا همه‌چیزخوار است.

اصول نگهداری لاکپشت در خانه - نکات مهم در مراقبت از لاک‌پشت

اصول پرورش خزندگان به ویژه لاکپشتان نیازمند رعایت مجموعه‌ای از اصول و نکات اساسی است که نقش مستقیمی در سلامت، رشد طبیعی و طول عمر این جانور دارد. لاک‌پشت‌ها به شرایط محیطی بسیار حساس‌اند و نگهداری نادرست می‌تواند باعث بروز بیماری‌هایی مانند عفونت‌های پوستی، مشکلات مربوط به لاک (نرم شدن یا پوسیدگی) و حتی انتقال باکتری سالمونلا ـ که بیماری مشترک انسان و حیوان است ـ شود. در ادامه، مهم‌ترین اصول نگهداری از لاک‌پشت در محیط خانگی توضیح داده می‌شود.

محیط زندگی مناسب

فراهم کردن محیطی متناسب با نوع لاک‌پشت، پایه‌ی اصلی نگهداری صحیح است. لاک‌پشت‌های خشکی‌زی به تراریوم و لاک‌پشت‌های آبزی یا نیمه‌آبزی به آکواریومی جادار و اختصاصی نیاز دارند. برای گونه‌های آبزی مانند لاک‌پشت گوش‌قرمز، آکواریومی با حجم کافی (حداقل ۵۰ تا ۱۰۰ لیتر برای نمونه‌های کوچک و متناسب با رشد آن‌ها) در کنار یک  لامپ خزندگان، ضروری است. این فضا باید شامل بخش عمیق آب برای شنا و یک ناحیه‌ی خشکی برای استراحت و جذب گرما باشد. وجود فیلتر قوی اهمیت زیادی دارد، زیرا کیفیت آب مستقیماً بر سلامت لاک‌پشت اثر می‌گذارد.

در مورد لاک‌پشت‌های خشکی‌زی مانند گونه‌های روسی یا یونانی، تراریومی وسیع با بستر خاکی مناسب، پناهگاه، سنگ یا اشیای طبیعی برای مخفی شدن و ظرف آب کم‌عمق توصیه می‌شود. به‌طور کلی، اندازه‌ی محفظه باید متناسب با ابعاد لاک‌پشت انتخاب شود؛ یک قاعده‌ی رایج این است که به ازای هر ۲٫۵ سانتی‌متر طول لاک، حداقل ۳۸ لیتر فضا یا آب در نظر گرفته شود. همچنین محیط باید ایمن باشد تا لاک‌پشت امکان فرار یا آسیب دیدن نداشته باشد.

دما و شرایط حرارتی

لاک‌پشت‌ها جانورانی خونسرد هستند و دمای محیط تأثیر مستقیمی بر فعالیت، اشتها و هضم غذای آن‌ها دارد. برای بیشتر لاک‌پشت‌های آبزی و نیمه‌آبزی، دمای آب باید بین ۲۴ تا ۲۸ درجه‌ی سانتی‌گراد تنظیم شود و بخش خشکی زیر لامپ گرمایی به حدود ۳۰ تا ۳۵ درجه برسد. در لاک‌پشت‌های خشکی‌زی، دمای روز معمولاً بین ۲۹ تا ۳۵ درجه و دمای شب حدود ۱۸ تا ۲۳ درجه مناسب است. استفاده از دماسنج و ترموستات ضروری است، زیرا دمای پایین می‌تواند باعث بی‌حالی، کاهش اشتها و بروز بیماری شود.

تغذیه اصولی

تغذیه‌ی متعادل یکی از مهم‌ترین عوامل سلامت لاک‌پشت است و بسته به گونه تفاوت دارد. لاک‌پشت‌های آبزی در سنین پایین بیشتر به رژیم پروتئینی نیاز دارند؛ موادی مانند کرم خاکی، ماهی کوچک، سخت‌پوستان و غذای آماده‌ی مخصوص لاک‌پشت‌ها برای آن‌ها مناسب است. با افزایش سن، سهم مواد گیاهی مانند سبزیجات برگ‌دار و جلبک‌ها بیشتر می‌شود و می‌توان در حد محدود از میوه‌های مجاز استفاده کرد.

لاک‌پشت‌های خشکی‌زی عمدتاً گیاه‌خوارند و باید از سبزیجات پرفیبر، علف‌ها و برخی گل‌های خوراکی تغذیه شوند. تنوع غذایی اهمیت زیادی دارد و استفاده از مکمل کلسیم و ویتامین، به‌ویژه ویتامین D3، برای جلوگیری از مشکلات استخوانی و صدفی توصیه می‌شود. از دادن غذاهای انسانی، چرب یا شور باید خودداری کرد. برنامه‌ی تغذیه معمولاً روزانه یا یک روز در میان، بسته به سن لاک‌پشت، تنظیم می‌شود و مقدار غذا باید به اندازه‌ای باشد که طی ۱۵ تا ۲۰ دقیقه مصرف شود. مشورت با دامپزشک متخصص خزندگان در این زمینه بسیار کمک‌کننده است.

نور و اشعه UVB

نور مناسب، به‌ویژه اشعه‌ی UVB، برای جذب کلسیم و حفظ سلامت لاک اهمیت زیادی دارد. استفاده از لامپ UVB مخصوص خزندگان ضروری است و این لامپ باید روزانه حدود ۱۰ تا ۱۲ ساعت روشن باشد. حتی اگر لامپ هنوز نور داشته باشد، بهتر است هر ۶ تا ۱۲ ماه یک‌بار تعویض شود، زیرا میزان اشعه‌ی UVB به‌مرور کاهش می‌یابد.

بهداشت و نظافت

محیط زندگی لاک‌پشت باید همواره تمیز نگه داشته شود. در آکواریوم‌های آبزی، کیفیت آب باید به‌طور منظم بررسی شود و بسته به قدرت فیلتر، حداقل ۲۵ تا ۵۰ درصد آب به‌صورت هفتگی تعویض گردد. در تراریوم‌ها نیز بستر باید مرتب تمیز شود و باقی‌مانده‌ی غذا و فضولات به‌سرعت برداشته شود. شستن دست‌ها پس از هر تماس با لاک‌پشت ضروری است، زیرا احتمال انتقال سالمونلا وجود دارد. مشاهده‌ی علائمی مانند بی‌اشتهایی، بسته ماندن چشم‌ها، نرم شدن لاک یا مشکلات تنفسی نیازمند مراجعه‌ی فوری به دامپزشک است.

تعامل، مراقبت از لاک و تعهد بلندمدت

لاک‌پشت‌ها به تعامل ملایم نیاز دارند، اما دست‌کاری بیش‌ازحد برای آن‌ها استرس‌زا است. ثبات شرایط محیطی، دما و رطوبت اهمیت زیادی دارد. لاک، پوشش محافظ بدن لاک‌پشت است و باید همواره سالم و تمیز باقی بماند. هرگونه تغییر رنگ، ترک‌خوردگی یا نرمی لاک نشانه‌ی مشکل جدی است و باید بررسی شود. برای لاک‌پشت‌های آبزی، وجود بخش خشکی جهت خشک شدن کامل بدن و جلوگیری از عفونت ضروری است.

نگهداری از لاک‌پشت یک مسئولیت بلندمدت محسوب می‌شود، زیرا برخی گونه‌ها بیش از ۵۰ سال عمر می‌کنند. پیش از نگهداری یا خرید، لازم است اطلاعات کافی از منابع معتبر و دامپزشکان متخصص خزندگان کسب شود تا شرایط مناسبی برای زندگی سالم این جانور فراهم گردد

اهمیت و کاربردهای لامپ لاکپشت

لامپ‌ها در نگهداری اصولی از لاک‌پشت‌ها نقش بسیار مهمی دارند و تأمین نور مناسب، یکی از عوامل اساسی در حفظ سلامت، رشد طبیعی و عملکرد صحیح بدن این جانوران به شمار می‌رود. از آنجا که بسیاری از لاک‌پشت‌ها در محیط‌های بسته و دور از نور طبیعی خورشید نگهداری می‌شوند، استفاده از لامپ‌های تخصصی به‌عنوان جایگزین نور خورشید اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کند. این لامپ‌ها کمک می‌کنند شرایط محیطی تا حد امکان به زیستگاه طبیعی لاک‌پشت نزدیک شود و از بروز بسیاری از مشکلات جسمی و رفتاری جلوگیری گردد.

یکی از مهم‌ترین کاربردهای لامپ حیوانات، تأمین نور مصنوعی مناسب در محیط نگهداری است. لاک‌پشت‌ها برای انجام فعالیت‌های روزانه، تنظیم چرخه خواب و بیداری و انجام فرایندهای زیستی بدن به نور کافی نیاز دارند. در فضاهایی که نور طبیعی به اندازه لازم وجود ندارد، لامپ‌های مخصوص حیوانات می‌توانند این کمبود را جبران کنند. نور مناسب باعث افزایش تحرک، بهبود اشتها و حفظ سلامت عمومی لاک‌پشت می‌شود و نقش مؤثری در افزایش کیفیت زندگی آن دارد.

مزایا و کاربردهای لامپ لاک‌ پشت

• ایجاد رژیم نوری منظم: لاک‌پشت‌ها به یک الگوی مشخص از روشنایی در طول روز و تاریکی در شب نیاز دارند. تنظیم این چرخه نوری به کمک لامپ‌ها باعث هماهنگی ساعت زیستی بدن لاک‌پشت شده و به رشد طبیعی، خواب منظم و کاهش استرس کمک می‌کند.

• تأمین گرما و حفظ دمای بدن: لاک‌پشت‌ها جانورانی خونسرد هستند و برای تنظیم دمای بدن خود به منبع گرمای خارجی وابسته‌اند. لامپ‌های گرمایی با ایجاد دمای مناسب در محیط نگهداری، به حفظ حرارت بدن لاک‌پشت کمک می‌کنند و به‌ویژه در فصل‌های سرد سال مانع از کاهش دما و بروز بیماری می‌شوند.

• تأثیر مثبت بر فعالیت و رفتار: شدت و کیفیت نور محیط بر میزان تحرک، تغذیه و رفتار طبیعی لاک‌پشت‌ها تأثیر مستقیم دارد. نور مناسب باعث افزایش فعالیت روزانه، کاهش بی‌حالی و ایجاد رفتارهای طبیعی‌تر در لاک‌پشت می‌شود.

• کمک به جذب کلسیم و سلامت لاک: استفاده از لامپ‌های استاندارد، به‌ویژه لامپ‌های دارای اشعه UVB، به جذب بهتر کلسیم و تولید ویتامین D کمک می‌کند. این موضوع نقش مهمی در استحکام لاک و استخوان‌ها دارد و از بروز مشکلاتی مانند نرم شدن لاک جلوگیری می‌کند.

• پیشگیری از بیماری‌ها: تأمین نور مناسب می‌تواند از بروز بیماری‌هایی مانند کمبود ویتامین D، ضعف سیستم ایمنی و مشکلات استخوانی جلوگیری کند. لاک‌پشت‌هایی که در شرایط نوری استاندارد نگهداری می‌شوند، مقاومت بیشتری در برابر بیماری‌ها دارند و سلامت عمومی بهتری نشان می‌دهند.